Origjina e emrit Tirana është thellësisht e rrënjosur në peizazhin e lashtë të Shqipërisë qendrore. Zbulimet arkeologjike në pellgun e Tiranës zbulojnë banim të vazhdueshëm njerëzor që nga kohërat prehistorike, shumë kohë para periudhave romake, sllave ose osmane. Një nga vendet më domethënëse është Kalaja e Tujanit, e vendosur në lindje të Tiranës moderne, ku arkeologët kanë dokumentuar mure fortifikuese prehistorike dhe struktura mbrojtëse të mëvonshme nga Antikiteti i Vonë (Xhyheri, Muçaj).

Ja çfarë kanë shkruar arkeologët Neritan Ceka, Skender Mucaj dhe Luan Perzhita në librin Tirana 2020- Archaeologia, fq. 25-29

“Fortifikimi më i rëndësishëm prehistorik në Shqipërinë qendrore është Kalaja e Tuianit, vetëm pak kilometra në lindje të Tiranës. Kjo kala ndodhet në një kodër konike, e cila ndan fshatin Tujan nga fshati Shtish-Tufinë. Daljet e saj shkëmbore kufizojnë një shpat që zbret butësisht nga maja në perëndim. Ana lindore, e cila është edhe më e larta, përbëhet nga një dalje shkëmbore, duke krijuar një mbrojtje natyrore që zbret gradualisht në perëndim. Edhe në anën veriore, brezi shkëmbor ka një rënie prej rreth 3 m, gjë që e bën të vështirë ngjitjen në kala. Pjesa më e lartë e kodrës, me një lartësi prej 455 m, mbrohet nga një hark i ulët muri me gurë të vegjël të papërpunuar, i cili mbyllet midis dy ujëvarave. Rreth 50 m në perëndim të saj ndjek një mur tjetër rrethues, i cili i përket Antikitetit të Vonë, por që duket se ka mbuluar një…” hark më i hershëm, më i gjerë i fortifikimit prehistorik. Rreth 120 m nga harku i parë ndjekin gjurmët e harkut të jashtëm të fortifikimit prehistorik, të ndërtuar me gurë të mëdhenj të papërpunuar dhe me boshllëqe të pambushura. Gjerësia e tij është 3 m me një ndryshim të fasadave nga mbushja. Në anën jugperëndimore të fortifikimit, në këtë hark ndodhet një hapësirë ​​prej rreth 5 m, e cila shërbente si hyrje. Ai ishte i rrethuar nga një hark i katërt që krijonte një korridor me një gjerësi fillestare prej 10 m dhe një gjatësi prej 50 m, i cili mbyllej menjëherë pas hyrjes, përmes takimit të dy harqeve. Ashtu si në fortifikimet prehistorike në Lleshan të Shpatit dhe Karos të Himarës, ky hark kalonte buzën e shkëmbit. Qeramika prehistorike gjendet në sipërfaqen e përfshirë brenda fortifikimit. Si i tillë, fortifikimi prehistorik i Tujanit përfaqëson një nga monumentet më interesante të arkitekturës së hershme ilire.Gjatë Antikitetit të Vonë, kodra u përdor për ngritjen e një fortifikimi, i cili ishte pjesë e sistemit mbrojtës të Dyrrhachium, si kryeqytet i provincës bizantine të Epirit të Ri”

Prania e një Vendbanimi i fortifikuar prehistorik në Tujan tregon se kjo zonë ishte një qendër strategjike në luginën e Tiranës mijëra vjet më parë. Vende të tilla të fortifikuara në majë të kodrave janë tipike për komunitetet ilire dhe para-ilire, duke treguar vendbanime indigjene afatgjatë.

Vazhdimësia Toponomike në Pellgun e Tiranës

Rajoni i Tiranës ruan një rrjet të dendur emrash vendesh të lidhura që pasqyrojnë këtë vazhdimësi të lashtë. Këto përfshijnë:

• Lumi i Tiranës, hidronimi kryesor i pellgut
• Tirkan / Tirkanë, një vendbanim mesjetar i dëshmuar në burimet historike
• Tujan, një nga fshatrat më të vjetër në luginë
• Emri i qytetit Tirana, i cili më vonë u zgjerua si qendër urbane

Në gjuhësinë historike, lumenjtë dhe luginat dihet se ruajnë emrat më të vjetër, shpesh duke mbijetuar ndryshimet e popullsisë dhe gjuhës. Grumbulli i emrave të vendeve Tir-/Tur-/Ter- në pellgun e Tiranës sugjeron fuqimisht një rrënjë të lashtë lokale, që i paraprin pranisë sllave dhe osmane.

Rrënja Tir-/Tur- në Mesdheun e Lashtë

Rrënja Tir- / Tur- është dëshmuar gjerësisht në toponiminë e lashtë ballkanike dhe mesdhetare. Emra të krahasueshëm përfshijnë Tyras (Dniestri i lashtë Lumi), Tirini në Greqi, Theranda në Kosovë dhe Tirrenët (Etruskët) në Itali. Kjo rrënjë konsiderohet pjesë e substratit të lashtë para-indo-evropian dhe të hershëm indo-evropian të Ballkanit dhe Mesdheut.

 

Disa studiues, si Massimo Pittau, kanë sugjeruar një lidhje më të gjerë mesdhetare, duke e lidhur Tiranën me perëndeshën etruske Turan, duke theksuar paralele të mundshme gjuhësore midis kulturave para-romake të Adriatikut dhe Italisë. Ndërsa lidhje të tilla mbeten spekulative, ato tregojnë për lashtësinë e thellë të toponimit të Tiranës.

Nga Lugina Parahistorike në Kryeqytetin Modern

Vazhdimësia arkeologjike në Tujan, e kombinuar me sistemin e vazhdueshëm Tir-/Tur-toponimik, tregon se Tirana nuk është një emër modern ose i huaj, por një emërtim i lashtë indigjen i luginës dhe lumit të saj. Qyteti i Tiranës ka të ngjarë ta ketë trashëguar emrin e tij nga ky peizazh parahistorik, duke reflektuar mijëvjeçarë të pranisë së vazhdueshme njerëzore.

 

 

Referencat:

Bibliografia:

1. Ceka, Fortifikimet parahistorike ilire (Fortifikimet parahistorike-ciliriane), Monumentet, 1985, 1, f.27-58.

1. Muçaj, S. Xhyheri, S. Bushi, I. Ristani, Të dhënat e reja për kështjellat e Antikitetit të Vonë në zonën midis lumit Mat dhe Shkumbin, në Zbulime te Arkeologjisë e Re ne rajonet shqiptare, Vol II Tirane 2017.

• Xhyheri, S. (2009) ‘Fortifikimet e Shqipërisë së Mesme’, Iliria.
• Muçaj, S. (2010) Vendbanimet parahistorike në Shqipërinë Qendrore. Tirana.
• Ceka, N. (2005) Ilirët: Historia dhe kultura. Tirana.
• Wilkes, J. (1992) The Illyrians. Oxford: Blackwell.
• Hamp, E. (2007) ‘Albanian and Illyrian: linguistic continuity’, Journal of Indo-European Studies.
• Duridanov, I. (1995) Die thrakischen Sprachreste. Sofia.
• Pittau, M. (1997) La lingua etrusca. Sassari.
• Mallory, J.P. and Adams, D.Q. (1997) Encyclopedia of Indo-European Culture. London.