Kalaja e Dorëzit – Një nga vendbanimet më të hershme urbane pranë Tiranës

Një fortesë ilire mbi kodra që ruante rrugët e lashta midis bregdetit Adriatik dhe brendësisë së Ballkanit.

Kështjella e Dorëzit është më e vjetra në zonën e Tiranës. Ndodhet 20 km jugperëndim te Tiranës dhe rreth 5km në lindje të fshatit Pezë. Kjo kështjellë i takon shekujve XIV-XII para Krishtit, ndërsa ekspedita e pare arkeologjike u be ne vitin 1951. Rrënojat e saj shtrihen ne disa kodra me lartesi 479 m mbi nivelin e detit.

**

Kalaja e lashtë e Dorëzit u dokumentua për herë të parë nga arkeologu shqiptar Hasan Ceka në vitin 1948, kur ai publikoi një përshkrim të mureve të saj dhe i datoi ato në një periudhë të hershme, para shekullit V p.e.s. Për shkak të pamjes primitive të muraturës, studiues të mëvonshëm si Selim Islami dhe Muzafer Korkuti sugjeruan se fortifikimi i përkiste periudhës së Hershme të Hekurit.

Më vonë, Neritan Ceka, bazuar në analizën e teknikave të ndërtimit dhe në veçoritë e planimetrisë së hershme, propozoi që fillimet e vendbanimit datojnë në shekujt VII–VI p.e.s., duke e identifikuar atë si një qendër proto-urbane.

Megjithatë, tabela informuese e vendosur në sit nga bashkia sugjeron një kronologji edhe më të hershme. Sipas këtij interpretimi, vendbanimi mund të ketë qenë i banuar që në Epokën e Bronzit (shekujt XIV–XIII p.e.s.), kur njihej me emrin Qyteza. Vendndodhja e tij është rreth 476 metra mbi nivelin e detit.

Nëse kjo datim konfirmohet, Dorëzi mund të përfaqësojë vendbanimin më të hershëm urban në rajonin e Tirana, i banuar në mënyrë të vazhdueshme nga Epoka e Bronzit deri në Antikitetin e Vonë, kur prania romake ndryshoi strukturën e rajonit.

Një pozicion strategjik mbi lugina

Kalaja ndodhet në një kodër me mbrojtje natyrore të jashtëzakonshme. Ana veriore mbrohet nga shkëmbinj të thepisur, që e bënin të panevojshme ndërtimin e mureve mbrojtëse në atë drejtim, ndërsa ana jugore ishte e rrethuar me mure fortifikimi.

Për të arritur në kalanë e Dorëzit sot, rruga fillon nga qendra e fshatit Pezë e Madhe dhe ndjek rrugën që të çon drejt rezervuarit të Fjollës. Fortesa ngrihet mbi shkëmbinj të bardhë në verilindje, mbi një liqen të vogël piktoresk nga i cili ndahet nga një brez i dendur pyjor.

Pas rreth 2.4 kilometrash përgjatë luginës arrihet në Qafën e Dorëzit, mbi fshatin me të njëjtin emër. Prej aty, për të arritur te muret e kalasë duhet të ecet rreth 600 metra në drejtim veriperëndimor.

Nga maja e kodrës hapet një panoramë e gjerë mbi luginat e Erzenit dhe Pezës, ku në horizont dominon Castle of Preza. Në lindje horizonti mbyllet nga malet e Mount Dajti dhe vargmalet e Krraba Mountains.

Nga kjo kala shtrihet gjithashtu një varg kodrinor paralel që lidhet me Vrap Castle dhe më tej zbret drejt luginës së Shkumbin River midis Peqinit dhe Paprit.

Në antikitet, kjo korridor natyror përbënte një nga rrugët që lidhte qytetin bregdetar Dyrrhachium me luginën e mesme të Shkumbinit dhe më tej me Maqedoninë. Kalaja e Dorëzit shërbente si një pikë kontrolli strategjike përgjatë kësaj rruge, veçanërisht gjatë shekujve VI–I p.e.s., përpara ndërtimit të rrugës romake Via Egnatia.

Fortifikimi dhe hapësira e brendshme

Kodra ku ngrihet kalaja ka një pozicion të favorshëm mbrojtës. Ana veriore bie në një humnerë shkëmbore të pakalueshme, ndërsa ana jugore ishte e rrethuar nga një mur mbrojtës me gjatësi rreth 370 metra që përfshinte një sipërfaqe prej rreth 1.8 hektarësh.

Brenda mureve terreni është kryesisht shkëmbor dhe i zhveshur nga erozioni. Vetëm disa terasa përgjatë murit dhe një pjesë e taracuar në shpatin juglindor janë përdorur për banim.

Në shikim të parë, në sit duket se ruhen pak gjurmë të dukshme të antikitetit. Megjithatë, një vëzhgim më i kujdesshëm tregon se muret e kalasë ruajnë katër faza të ndryshme ndërtimi, që përfshijnë një periudhë rreth 1200-vjeçare, nga shekulli VI p.e.s. deri në shekullin VI të erës sonë.

Faza e parë e ndërtimit (shek. VII–VI p.e.s.)

Faza më e hershme ruhet më mirë në këndin perëndimor të fortifikimit, ku gjendet një bastion me përmasa rreth 7.20 × 6.70 metra, i ruajtur vetëm në rreshtat e jashtëm të muraturës.

Ky bastion lidhet me një segment muri bashkëkohor, i ruajtur deri në 3 metra lartësi, 2.30 metra gjerësi dhe rreth 60 metra gjatësi. Ai është ndërtuar me blloqe të mëdha gëlqerore të vendosura në rreshta të parregullt, me forma katërkëndëshe dhe poligonale, ndërsa hapësirat ndërmjet tyre janë mbushur me gurë më të vegjël.

Fragmente të kësaj faze ruhen edhe në anën juglindore pranë hyrjes së kalasë. Porta e kësaj periudhe ndodhet në një kthesë të murit, një model i njohur në fortifikimet proto-urbane të shekujve VII–V p.e.s., si në Mashkjezë të Cakranit dhe Belshovë.

Gjetjet arkeologjike në sit – përfshirë qeramikë të pikturuar të tipit proto-urban dhe qeramikë arkaike të importuar nga Dyrrhachium – datojnë në shekujt VII–VI p.e.s.

Dorëzi bën pjesë në grupin e vendbanimeve të fortifikuara që shënojnë fillimin e procesit të urbanizimit në territorin e njohur në antikitet si Koinoni i Parthinëve. Bashkëkohore me të janë fortifikimet proto-urbane të Zgërdhesh Castle, Belsh dhe Berat.

Faza e dytë e ndërtimit (fundi i shek. V p.e.s.)

Faza e dytë përfaqësohet nga një segment muri rreth 30 metra i gjatë në pjesën qendrore të fortifikimit.

Fasada është ndërtuar me blloqe të mëdha trapezoidale dhe poligonale, 0.65–0.80 metra të larta, të vendosura në rreshta të shkallëzuar. Muri ka gjerësi rreth 2.70 metra dhe përmban mbushje me gurë të vegjël ndërmjet dy faqeve të jashtme.

Teknika e ndërtimit është e ngjashme me fortifikimet e fundit të shekullit V p.e.s. në sitet arkeologjike të Butrint Archaeological Site, Amantia dhe Klos.

Faza e tretë e ndërtimit (shek. III p.e.s.)

Në këtë fazë u rindërtua plotësisht ana juglindore e fortifikimit. Muri, rreth 2.5 metra i gjerë, është ndërtuar me teknikën emplekton, me mbushje gurësh të vegjël midis dy faqeve të jashtme.

Dy portat e kalasë në këndin juglindor i përkasin kësaj faze. Porta kryesore formon një korridor 3.15 metra të gjerë dhe 4.40 metra të gjatë midis dy kullave katërkëndëshe.

Ky sistem mbrojtës sugjeron ndërtimin gjatë shekullit III p.e.s., në kohën kur mbretërit ilirë Monunius dhe Mytilus forcuan autoritetin e tyre në territorin e Parthinëve dhe vendosën kontroll mbi Dyrrhachion.

Faza e katërt e ndërtimit (shek. VI e.s.)

Një fazë e fundit është e dukshme në disa rindërtime të mureve, ku çarjet e krijuara gjatë braktisjes së gjatë të kalasë janë mbushur me gurë të vegjël të lidhur me llaç gëlqereje.

Monedhat dhe qeramika e gjetur e datojnë këtë rindërtim në kohën e perandorit bizantin Justinian I (527–565 e.s.), kur në Ballkan u ndërtua një rrjet i gjerë fortifikimesh për t’u mbrojtur nga sulmet sllave.

Ky artikull publikohet ne kuader te Projektit: TiranaHeritageRoutes, zbatuar në kuader të programit Boost Balkans, zbatuar nga Alda Balkans financuar nga AFD (Agjencia franceze e Zhvillimit)