Bastari, i vendosur pranë zonës së Tujanit, rreth 18 km nga Tirana, ofron një kombinim të jashtëzakonshëm të historisë së lashtë, arkeologjisë, peizazheve malore, jetës tradicionale të fshatit dhe një prej mistereve arkeologjike më intriguese të rajonit.
Historia nis në vitin 1955, kur dy përkrenare antike — njëra ilire dhe tjetra korintike — u zbuluan gjatë punimeve bujqësore në një zonë të njohur si Qytezë, në një kodër në Bastarin e Mesëm. Të dyja përkrenaret u gjetën pranë njëra-tjetrës, në atë që duket se ka qenë një kontekst varrimi. Sot, ato ruhen dhe ekspozohen pranë njëra-tjetrës në Muzeun Arkeologjik të Tiranës.
Sipas arkeologut Adem Bunguri, të dyja përkrenaret datojnë në shekullin VI para Krishtit dhe ishin objekte me vlerë të konsiderueshme, që me shumë gjasë u përkisnin princërve, komandantëve ushtarakë ose anëtarëve të elitës më të lartë shoqërore. Cilësia e punimit dhe vlera e tyre sugjerojnë se nuk mund t’u përkisnin luftëtarëve të zakonshëm.
Megjithatë, zbulimi ngre një pyetje magjepsëse që mbetet ende e pazgjidhur: pse një përkrenare ilire dhe një përkrenare korintike u varrosën pranë njëra-tjetrës?
Misteri bëhet edhe më intrigues sepse përkrenaret u zbuluan në një territor të lidhur me Parthinët e lashtë. Historiani dhe arkeologu Hasan Ceka vuri në dukje se në shekullin IV para Krishtit emri Bastar lidhej me një mbret të Pajonëve, një popull i lashtë i Ballkanit verior. Sipas këtij interpretimi, lind një tjetër pyetje: si mund të jetë lidhur emri Bastar me një territor që tradicionalisht lidhet me Parthinët?
Një tjetër mundësi intriguese është se mbreti pajon Bastar mund t’i ketë pasur të dyja përkrenaret, për shkak të vlerës së tyre të jashtëzakonshme, dhe se mund të ketë humbur jetën në këtë territor dhe të jetë varrosur bashkë me to. Sipas kësaj hipoteze, vetë vendbanimi mund të ketë ruajtur emrin e tij.
Dy përkrenare, dy tradita, një emër — Bastar.
Misteri arkeologjik i Bastarit bëhet kështu tema qendrore e turit, duke lidhur kulturën e lashtë ushtarake, zakonet e varrimit, identitetet rajonale dhe marrëdhënien e pashpjeguar midis dy përkrenareve të jashtëzakonshme.
Përtej trashëgimisë arkeologjike, Zall-Bastari ofron peizazhe spektakolare malore. Njësia administrative shtrihet në një territor të thyer malor dhe përbëhet nga 12 fshatra. Territori ka një sipërfaqe prej rreth 132 km², duke përfshirë toka bujqësore, pyje dhe kullota. Lugina, shpate të thepisura, kodra të pyllëzuara, vendbanime tradicionale dhe pika panoramike krijojnë një peizazh autentik rural vetëm pak kilometra larg Tiranës.
Udhëtimi vazhdon drejt Liqenit të Bovillës, një prej destinacioneve natyrore më spektakolare pranë kryeqytetit. Këtu, malet, uji, pyjet dhe peizazhet dramatike bashkohen për të krijuar një prej panoramave më mbresëlënëse të rajonit të Tiranës.
Rruga mund të vazhdojë më tej drejt fshatit malor Vilëz, pranë kufirit mes Tiranës dhe Dibrës. Nga lartësitë përreth, vizitorët mund të admirojnë disa vargmale njëkohësisht, ndër të cilat Dajti, Bovilla, Tujani dhe malet e Krujës të lidhura me Skënderbeun. Në ditë jashtëzakonisht të kthjellëta, pamja mund të shtrihet deri në Tiranë dhe madje edhe në Durrës.
Përvoja plotësohet nga mikpritja tradicionale e komuniteteve malore. Kuzhina lokale, traditat familjare, blegtoria, jeta e fshatit dhe njohuritë e ruajtura nga brezat më të vjetër u japin vizitorëve mundësinë të përjetojnë një anë të Tiranës që mbetet thellësisht e lidhur me trashëgiminë e saj rurale.
Ky tur kombinon kështu arkeologjinë, misterin, natyrën, kulturën tradicionale, gastronominë dhe peizazhet panoramike malore në një udhëtim nga bota e lashtë deri te Shqipëria rurale e ditëve të sotme.