Thesari më i Vjetër i Tiranës — 2000 Vjet Histori Nën Qytet

Mozaiku i Tiranës është një nga monumentet më të rëndësishme arkeologjike në Shqipëri, i cili besohet se ka qenë pjesë e një vile që daton nga shekulli I pas Krishtit. Ai përfaqëson vendbanimin më të vjetër të njohur brenda zonës urbane të Tiranës. Mozaiku u shpall monument kulture në 1973, dhe përmban modele të ndryshme gjeometrike, si dhe figura shpendësh, peshqish dhe pulash, duke ofruar një pasqyrë të jetës dhe traditave artistike të periudhës romake.

Zbulimi

Rrënojat u gjetën në 1972 gjatë punimeve për ndërtimin e banesave në lagjen “Partizani”, në një zonë historike të njohur si Kroi i Shengjinit. Punimet kishin dëmtuar pjesë të monumentit, prandaj një ekspeditë e përbashkët nga Instituti i Monumenteve dhe Instituti i Historisë, e udhëhequr nga S. Anamali dhe A. Meksi, filloi menjëherë punimet arkeologjike. Gjetjet e para përfshinin pjesë muresh, tulla dhe enë qeramike nga një vendbanim i thjeshtë rural, që daton nga shekulli I pas Krishtit.

Në shekullin III, vendbanimi u zhvillua në një kompleks më të madh me funksione bujqësore, ku përfshihej një sallë qendrore 15 x 8 m, e mbuluar me mozaik me motive gjeometrike dhe florale. U gjetën gjithashtu tulla të rrumbullakëta, që tregojnë për praninë e hipokausteve (sisteme të ngrohjes së lashtë).

Zhvillime të Mëvonshme

Studimet tregojnë se gjatë gjysmës së parë të shekullit IV, pjesë të ndërtesës mund të jenë përdorur për funksione kishtare. Naosi, apsidi dhe nartheksi përmbanin mozaikë me simbole të krishtera — kryqe, peshq dhe shpendë — ndërsa pjesë të tjera ruanin modele gjeometrike. U gjetën tulla me kryqe që datojnë nga periudha e Perandorit Konstandin (306–337 pas Krishtit), duke treguar për përhapjen e krishterimit në vendbanime të vogla romake.

Gërmimet gjatë 2003–2004 dhe 2008, nën drejtimin e S. Muçaj, zbuluan pjesë të tjera të kompleksit, përfshirë tre stele varresh të periudhës romake, enë për fermentimin e rrushit, dhe pithoi/dolia për ruajtjen e verës. Materialet qeramike datojnë nga shekulli III deri në fillim të shekullit V, me disa dëshmi djegieje nga pushtimet gotike (385–410 pas Krishtit).

Rishikimi i Funksionit

Ndërsa studimet e hershme sugjeronin një bazilikë paleo-kristiane, gërmimet e reja tregojnë se vendi ishte një vilë-farmë romake, kryesisht e angazhuar në prodhimin e verës, dhe ndoshta edhe tretjen e ullinjve. Zgjerimi i gërmimeve në zonat e lira nga ndërtimet moderne pritet të japë të dhëna të mëtejshme mbi arkitekturën dhe karakterin e këtij kompleksi të jashtëzakonshëm.

Sot, vendi njihet gjerësisht si “Mozaiku i Tiranës”, një dëshmi e thellësisë historike dhe trashëgimisë romake të qytetit.

Bibliografi

• S. Anamali, Mozaiket e Shqipërisë, 1974
• Historia e Arkitekturës Shqiptare, Tiranë, 1979
• Neritan Ceka, Skender Muçaj, Luan Perzhita, Arkeologjia 100